یادداشتی بر فیلم «ابدیت و یک روز» 

این فیلم در قالب یک داستان پیچیده با روایتی غیرخطی و جریان سیال ذهن و با تکیه بر تصاویر نمادین، به بررسی بحران‌های روانی و فردی انسان در دنیای معاصر می‌پردازد. در این یادداشت قصد دارم فیلم را از منظر روان‌شناسی و تأثیرات آن بر شخصیت‌ها و ارتباطات انسانی کندوکاو کنم. 

آیا شخصیت اصلی دچار بحران هویت است؟ 

شخصیت اصلی فیلم، مردی به نام «آلکسیوس» با بازی به‌یادماندنی آروین دنیس در جست‌وجوی یافتن پاسخ به بحران‌های درونی خود است. او پس از مرگ همسرش، در حال دست و پنجه نرم کردن با احساسات عمیق و پیچیده‌ای است که به‌نوعی درگیری روانی وی را به‌دنبال دارد. بحران هویت در این شخصیت به‌وضوح قابل مشاهده است. آلکسیوس که در مواجهه با مرگ همسرش دچار افسردگی و انزوا شده، نمی‌تواند خود را از گذشته رها کند و همچنان با احساس گناه و ناکامی دست و پنجه نرم می‌کند.

این بحران هویت می‌تواند به مفهوم روان‌شناسی «اعتماد به‌نفس آسیب‌دیده» یا «خودآگاهی پیچیده» اشاره داشته باشد که در آن فرد نمی‌تواند از شبح گذشته رها شود. فیلم نشان می‌دهد چگونه گذشته می‌تواند در شکل‌دهی به هویت فرد تأثیرگذار باشد و مانع از رشد و تغییر در مسیر آینده شود. 

یکی از محوری‌ترین مفاهیم روان‌شناسی در فیلم، مفهوم زمان است. زمان به‌عنوان یک عامل درونی و بیرونی که تأثیرات عمیقی بر روان شخصیت‌ها می‌گذارد، در فیلم به‌شدت تأکید شده. آلکسیوس نمی‌تواند با گذشت زمان سازگاری پیدا کند و در این مسیر به‌تدریج به انزوای بیشتری کشیده می‌شود. زمان به‌معنای واقعی و نمادین، از ابتدا تا انتهای فیلم به عنوان نیرویی غیرقابل کنترل به‌تصویر کشیده می‌شود که شخصیت‌ها را در درون خود فرو می‌برد. برداشت‌های بلند همراه میزانسن‌دهی هوشمندانه در خلق این معنا بسیار تأثیرگذارند. 

از منظر روان‌شناسی این برخورد با زمان به‌نوعی نشان‌دهنده بحران‌های موجود در ذهن فردی است که نمی‌تواند از گذشته خود عبور کند و در مواجهه با آینده با اضطراب و ترس زندگی می‌کند. در چنین حالتی انسان در یک چرخه زمانی بسته گرفتار می‌شود که هیچ‌گاه نمی‌تواند از آن رها شود. در این رابطه، فیلم به‌طور غیرمستقیم نشان می‌دهد چگونه فرد از زمان فرار می‌کند و چگونه این فرار باعث انزوای بیشترش می‌شود. 

مرگ نیز یکی دیگر از مفاهیم اصلی و روان‌شناختی ابدیت و یک روز است. ابدیت و یک روز به شکلی عمیق و فلسفی به موضوع مرگ پرداخته و چگونگی پردازش آن در ذهن انسان را به نمایش می‌گذارد. مرگ همسر آلکسیوس نه‌تنها یک واقعه تراژیک بلکه نمادی از ترس‌های عمیق انسانی و مواجهه با نابودی است و این ترس و سرگشتگی در طول فیلم در چهره او کاملا هویداست. 

در علم روان‌شناسی، ترس از مرگ به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین ترس‌های انسان شناخته می‌شود. انسان‌ها برای مقابله با این ترس سعی می‌کنند مفاهیمی، چون زندگی ابدی، یادبود یا انتقال به جهانی دیگر را به‌عنوان راه‌حل‌هایی برای این معضل و آرامش خود به‌کار می‌گیرند. 

آلکسیوس به‌گونه‌ای به مرگ همسرش واکنش نشان می‌دهد که این واقعه برای او به یک دستاویز فکری تبدیل می‌شود تا خود را از احساسات درونی‌اش رها کند. در حقیقت او به مرگ به‌عنوان ابزاری برای فرار از خود می‌نگرد چراکه پذیرش واقعیت مرگ برایش دشوار است و به‌جای مواجهه با آن، در برابرش به انکار و فرار متوسل می‌شود. 

فیلم ابدیت و یک روز همچنین تأثیر روابط اجتماعی و انسانی را بر روان شخصیت‌ها به‌تصویر می‌کشد. در مواجهه با بحران‌های درونی، ارتباطات اجتماعی به‌عنوان یک عامل تعیین‌کننده برای سلامت روان شخصیت‌ها نقش دارند. آلکسیوس که ناگهان از همسرش جدا شده و با دنیای خارج ارتباط برقرار نمی‌کند، به‌تدریج در معرض خطرات روانی بیشتری قرار می‌گیرد. 

فیلم نشان می‌دهد چگونه عدم ارتباط با جامعه فقط به‌تنهایی و انزوا منتهی نمی‌شود بلکه به ایجاد افسردگی و بحران‌های روانی شدیدتر نیز منجر می‌شود. ارتباطات انسانی و حمایت‌های اجتماعی می‌توانند به‌عنوان یک «شبکه ایمنی» عمل کنند که از فروپاشی شخصیت و روان انسان جلوگیری می‌کند. 

آنجلوپولوس در این فیلم از زبان غیرکلامی و سمبول‌های تصویری به‌عنوان ابزاری برای بیان عواطف و احساسات روان‌شناختی شخصیت‌ها استفاده کرده است. او از حرکت‌های کند و برداشت‌های بلند دوربین، استفاده از عمق میدان، تصاویری از مکان‌های بی‌روح و تاریک و دیالوگ‌های کم‌اهمیت و توأم با سکوت و موسیقی مسحورکننده النی کارایندرو_ که می‌توان بار‌ها و بار‌ها آن را شنید_ همه به‌نوعی نمایانگر حس انزوای درونی شخصیت‌ها و دنیای بی‌پاسخ آنهاست. 

این زبان غیرکلامی از جنبه روان‌شناختی می‌تواند بیانگر اختلالات درونی شخصیت‌ها باشد که قادر به برقراری ارتباط صحیح با دنیای بیرونی نیستند. این فضاسازی، تماشاگر را در موقعیتی مشابه شخصیت‌های فیلم قرار می‌دهد و به آنها این فرصت را می‌دهد احساسات درونی و اضطراب‌های روانی شخصیت‌ها را تجربه کنند. 

بی‌تردید فیلم ابدیت و یک روز به‌عنوان اثری روان‌شناختی، درک عمیقی از پیچیدگی‌های ذهن انسان، احساسات و بحران‌های فردی به نمایش می‌گذارد. از بحران هویت تا خلاء تنهایی و ترس از مرگ تا تأثیرات زمان و روابط انسانی، همه این عناصر در کنار هم می‌آیند و تصویری چندبعدی از وضعیت روانی انسان در دنیای معاصر ارائه دهند. 

در پایان باید گفت ابدیت و یک روز فیلمی ا‌ست برای بار‌ها دیده شدن و تعمق.